25/08/2026
ความเครียด (stress) เป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อสุขภาพและสวัสดิภาพของแมว ทั้งในด้านพฤติกรรม ระบบภูมิคุ้มกัน ระบบทางเดินอาหาร และระบบทางเดินปัสสาวะ โดยเฉพาะแมวเลี้ยงในบ้าน ซึ่งอาจเผชิญกับสิ่งกระตุ้นจากสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสม เช่น การเปลี่ยนแปลงกิจวัตรประจำวัน เสียงดัง บุคคลหรือสัตว์แปลกหน้า ความขัดแย้งระหว่างแมวในบ้านเดียวกัน หรือการขาดโอกาสในการแสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติ (Ellis et al., 2013; Buffington et al., 2006)
เมื่อแมวเผชิญกับความเครียด ร่างกายจะกระตุ้นระบบประสาทซิมพาเทติกและแกน hypothalamic–pituitary–adrenal (HPA) axis ส่งผลให้มีการหลั่ง catecholamines และ cortisol เพื่อช่วยให้ร่างกายปรับตัวต่อสถานการณ์ดังกล่าว (Sapolsky et al., 2000; Charmandari et al., 2005) แม้ว่าการตอบสนองนี้จะเป็นกลไกปกติในระยะสั้น แต่หากเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องหรือยาวนานอาจนำไปสู่ความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน พฤติกรรม ระบบทางเดินอาหาร และระบบทางเดินปัสสาวะ (McEwen, 2007; Buffington, 2011)
แนวคิดดังกล่าวเห็นได้ชัดในแมวที่เป็น feline idiopathic cystitis (FIC) ซึ่งปัจจุบันถูกมองว่าเป็น stress-associated systemic disorder มากกว่าจะเป็นโรคของกระเพาะปัสสาวะเพียงอย่างเดียว (Buffington, 2011) แมวกลุ่มนี้มักมีความผิดปกติหลายระบบร่วมกัน เช่น อาการของระบบทางเดินอาหาร โรคผิวหนัง ความไวต่อสิ่งกระตุ้น และปัญหาทางพฤติกรรม การศึกษาของ Stella et al. (2011) ยังพบว่าการเปลี่ยนแปลงสิ่งแวดล้อมเพียงเล็กน้อยสามารถกระตุ้น sickness behaviors เช่น เบื่ออาหาร อาเจียน ท้องเสีย กิจกรรมและการดูแลตัวเองลดลง และมีการขับถ่ายนอกกระบะทราย โดยแมวที่เป็น FIC มีการตอบสนองต่อความเครียดเด่นชัดกว่าแมวสุขภาพดี
ด้วยเหตุนี้ การจัดการแมวที่มีความเครียดหรือ feline idiopathic cystitis (FIC) จึงไม่ควรมุ่งเน้นเพียงการรักษาอาการของระบบทางเดินปัสสาวะ แต่ควรประเมินทั้งตัวสัตว์และสิ่งแวดล้อมร่วมกัน ปัจจุบัน multimodal environmental modification (MEMO) ได้รับการยอมรับว่าเป็นแนวทางพื้นฐานในการลดความเครียด โดยเน้นการปรับสิ่งแวดล้อมให้สอดคล้องกับพฤติกรรมตามธรรมชาติของแมว เช่น การจัดทรัพยากรให้เพียงพอ การเพิ่มพื้นที่หลบซ่อน จุดปีนป่าย ของเล่น และการลดการแข่งขันระหว่างแมวในบ้าน การศึกษาทางคลินิกในแมวที่เป็น FIC จำนวน 46 ตัว พบว่าการจัดการด้วย MEMO เป็นเวลา 10 เดือน สามารถลดความถี่ของอาการทางระบบทางเดินปัสสาวะได้อย่างมีนัยสำคัญ พร้อมทั้งลดความหวาดกลัว ความวิตกกังวล และมีแนวโน้มช่วยลดปัญหาทางพฤติกรรมและอาการทางเดินอาหาร สะท้อนให้เห็นว่าการจัดการสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสมสามารถลดผลกระทบของความเครียดและส่งเสริมสุขภาพโดยรวมของแมวได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Buffington et al., 2006)
อย่างไรก็ตาม แม้ MEMO จะยังคงเป็นรากฐานสำคัญของการจัดการความเครียดในแมว แต่หลักฐานในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาแสดงให้เห็นว่าโภชนาการอาจเป็นอีกหนึ่งเครื่องมือที่ช่วยเสริมประสิทธิภาพของการจัดการสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะการมุ่งปรับสมดุลของ gut microbiota ผ่านการใช้ dietary fibers, prebiotics, probiotics และ postbiotics ซึ่งช่วยส่งเสริมการสร้างสารเมตาบอไลต์ที่มีประโยชน์ เช่น short-chain fatty acids (SCFAs) รวมถึงสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของระบบประสาท เช่น serotonin, gamma-aminobutyric acid (GABA), dopamine และ tryptophan metabolites
สารเหล่านี้มีบทบาทในการรักษาความสมบูรณ์ของ gut barrier ควบคุมการอักเสบ ปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน และส่งเสริมการสื่อสารระหว่างลำไส้กับสมองผ่าน gut–brain axis ซึ่งอาจส่งผลต่อการตอบสนองต่อความเครียดและพฤติกรรมของสัตว์ ด้วยเหตุนี้ แนวคิด microbiome-targeted nutrition จึงได้รับความสนใจเพิ่มขึ้นในฐานะกลยุทธ์เสริมที่อาจช่วยเพิ่ม stress resilience และลดพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ในแมวเมื่อใช้ร่วมกับการจัดการสิ่งแวดล้อมอย่างเหมาะสม (Rochus et al., 2014; Cryan et al., 2019; Wernimont et al., 2020; Yang and Hammamieh, 2026)
Gut–Brain Axis และบทบาทของ Gut Microbiota ในการตอบสนองต่อความเครียด (Gut–Brain Axis and the Role of Gut Microbiota in Stress Responses)
ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แนวคิดเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างลำไส้และสมอง หรือ gut–brain axis ได้รับความสนใจมากขึ้นในเวชศาสตร์สัตว์เลี้ยง เนื่องจากพบว่าระบบทางเดินอาหาร จุลินทรีย์ในลำไส้ ระบบภูมิคุ้มกัน ระบบต่อมไร้ท่อ และระบบประสาทส่วนกลางมีการสื่อสารระหว่างกันอย่างต่อเนื่อง และอาจมีบทบาทต่อการตอบสนองต่อความเครียด อารมณ์ และพฤติกรรมของสัตว์ ภายใต้สภาวะปกติ gut microbiota มีส่วนช่วยย่อยสารอาหารที่โฮสต์ไม่สามารถย่อยได้เอง สร้างวิตามินและสารเมตาบอไลต์ที่เป็นประโยชน์ ตลอดจนช่วยรักษาความสมบูรณ์ของเยื่อบุทางเดินอาหาร อย่างไรก็ตาม เมื่อสัตว์เผชิญกับความเครียด โดยเฉพาะความเครียดเรื้อรัง อาจรบกวนสมดุลของจุลินทรีย์ในลำไส้ ทำให้แบคทีเรียที่เป็นประโยชน์ลดลง ขณะที่กลุ่มจุลินทรีย์ที่อาจก่อโรคเพิ่มจำนวนขึ้น พร้อมกับเกิดความผิดปกติของ intestinal barrier ความเครียดยังอาจเพิ่ม intestinal permeability หรือภาวะ leaky gut ทำให้ผลิตภัณฑ์จากแบคทีเรียและสารกระตุ้นการอักเสบผ่านเข้าสู่กระแสเลือดได้มากขึ้น นำไปสู่การกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันและการอักเสบระดับต่ำเรื้อรัง ซึ่งอาจเป็นหนึ่งในกลไกที่เชื่อมโยงความเครียด ภาวะ dysbiosis และการเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรมของสัตว์ (Wernimont et al., 2020; Yang and Hammamieh, 2026)
ปัจจุบันมีแนวคิดของ psychobiotics ซึ่งครอบคลุม probiotics, prebiotics, postbiotics หรือสารอาหารที่สามารถส่งผลต่อการทำงานของสมองและพฤติกรรมผ่านการปรับ gut microbiota และการสื่อสารใน gut–brain axis แม้ว่าหลักฐานทางคลินิกที่ประเมินผลต่อความเครียดและพฤติกรรมโดยตรงในแมวยังมีจำกัด แต่ข้อมูลจากมนุษย์ สัตว์ทดลอง และสัตว์เลี้ยงชนิดอื่นสนับสนุนว่า psychobiotics อาจช่วยปรับการทำงานของ HPA axis ลด neuroinflammation และเพิ่มความสามารถในการปรับตัวต่อความเครียดได้ (Dinan et al., 2013; Cryan et al., 2019; Wernimont et al., 2020; Yang and Hammamieh, 2026) นอกจากนี้ สารอาหารเชิงหน้าที่ เช่น L-tryptophan, L-theanine และ α-casozepine ยังอาจช่วยสนับสนุนการควบคุมอารมณ์และลดความวิตกกังวลผ่านกลไกของสารสื่อประสาท (DeNapoli et al., 2000; Beata et al., 2007; Bosch et al., 2009; Landsberg et al., 2016) ดังนั้นแนวทางด้านโภชนาการเหล่านี้จึงอาจใช้เป็นส่วนเสริมของการจัดการสิ่งแวดล้อมและพฤติกรรมในแมวที่มีความเครียดได้อย่างเหมาะสม
สารอาหารเชิงหน้าที่และการประยุกต์ใช้ทางคลินิก (Nutritional Ingredients and Clinical Applications)
ความก้าวหน้าทางด้าน microbiome research ทำให้ปัจจุบันมีส่วนประกอบทางโภชนาการหลายกลุ่มที่ถูกนำมาใช้ในอาหารสัตว์ อาหารประกอบการรักษา และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร โดยมีเป้าหมายเพื่อสนับสนุนสุขภาพของ gut microbiota ลดการอักเสบ เสริมความแข็งแรงของเยื่อบุลำไส้ และอาจช่วยเพิ่มความสามารถของสัตว์ในการปรับตัวต่อความเครียดผ่าน microbiota–gut–brain axis อย่างไรก็ตามสำหรับแมวนั้น หลักฐานโดยตรงที่แสดงว่าสารเหล่านี้ “ลดความเครียดหรือพฤติกรรมวิตกกังวล” ยังมีจำกัด ดังนั้นการประยุกต์ใช้ทางคลินิกควรถูกตีความในฐานะการสนับสนุนสุขภาพลำไส้ ภูมิคุ้มกัน และ stress resilience มากกว่าการใช้เป็นสารรักษาความเครียดโดยตรง
1. สารอาหารและไบโอติกที่มีเป้าหมายหลักด้าน microbiota modulation (microbiota-modulating dietary fibers and biotics in cats)
กลุ่มแรกคือ fermentable fibers และ prebiotics ซึ่งทำหน้าที่เป็น substrate ให้แบคทีเรียที่เป็นประโยชน์ในลำไส้ และส่งเสริมการสร้าง SCFAs แม้แมวจะเป็นสัตว์กินเนื้อโดยธรรมชาติ แต่จุลินทรีย์ในลำไส้ของแมวยังคงมีความสามารถในการหมักใยอาหารและสร้างสารเมตาบอไลต์ที่มีความสำคัญต่อสุขภาพได้ ใยอาหารจึงไม่ได้มีบทบาทเพียงช่วยเพิ่มกากอาหารหรือปรับปรุงคุณภาพอุจจาระเท่านั้น แต่ยังเป็นปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อองค์ประกอบและกิจกรรมของ gut microbiota ด้วย โดยใยอาหารที่หมักได้ เช่น inulin, fructooligosaccharides (FOS), galactooligosaccharides (GOS), pectin และ beet pulp สามารถเป็นแหล่งอาหารของจุลินทรีย์ในลำไส้และส่งเสริมการสร้างสารเมตาบอไลต์ที่เป็นประโยชน์ ขณะที่ใยอาหารที่หมักได้น้อย เช่น cellulose มีบทบาทหลักในการเพิ่มปริมาณกากอาหารและสนับสนุนการเคลื่อนไหวของลำไส้ ผลผลิตสำคัญจากการหมักใยอาหาร ได้แก่ SCFAs โดยเฉพาะ acetate, propionate และ butyrate ซึ่งมีบทบาทต่อสุขภาพของโฮสต์หลายด้าน ในเชิงกลไก SCFAs อาจมีส่วนเชื่อมโยงกับการรับมือความเครียดผ่าน microbiota–gut–brain axis โดยช่วยเสริมความแข็งแรงของเยื่อบุลำไส้ ลด intestinal permeability ลดการผ่านของ microbial products เช่น lipopolysaccharide (LPS) เข้าสู่กระแสเลือด และลด inflammatory signaling ที่อาจส่งผลต่อระบบประสาทและ HPA axis นอกจากนี้ SCFAs ยังสามารถออกฤทธิ์ผ่าน G-protein-coupled receptors เช่น GPR41, GPR43 และ GPR109A รวมถึงมีบทบาทต่อ immune regulation และ gut–brain communication อย่างไรก็ตาม หลักฐานที่แสดงว่า SCFAs ลดความเครียดในแมวโดยตรงยังมีจำกัด จึงอธิบายได้เพียงว่า SCFAs ทำงานผ่านกลไกที่มีศักยภาพในการสนับสนุน stress resilience มากกว่าการใช้เป็นสารลดความเครียดโดยตรง (Parada Venegas et al., 2019; Dalile et al., 2020; O’Riordan et al., 2022)
ข้อมูลในแมวสนับสนุนว่า prebiotics สามารถเปลี่ยนแปลง microbial fermentation ได้จริง การศึกษาของ Kanakupt et al. (2011) ใช้ 0.5% Short-chain fructooligosaccharides (scFOS), 0.5% GOS หรือ 0.5% scFOS + 0.5% GOS ในอาหารแมวสุขภาพดี พบว่ากลุ่มที่ได้รับ scFOS, GOS หรือทั้งสองชนิดร่วมกัน มี f***l Bifidobacterium spp. สูงกว่ากลุ่มควบคุม และกลุ่มที่ได้รับ scFOS + GOS มี f***l pH ต่ำลง พร้อมกับระดับ butyrate และ valerate สูงขึ้น ในทำนองเดียวกัน การศึกษาของ Barry และคณะ (2010) ที่เปรียบเทียบ 4% cellulose, FOS และ pectin ในแมวโตสุขภาพดี พบว่า FOS ช่วยเพิ่ม f***l Bifidobacterium spp. และลด Escherichia coli ส่วน pectin เพิ่ม acetate, propionate, butyrate และ total SCFAs อย่างไรก็ตาม ทั้ง FOS และ pectin ทำให้อุจจาระนิ่มขึ้น และเพิ่ม metabolite บางชนิดจาก protein fermentation เช่น ammonia, 4-methylphenol, indole และ biogenic amines บางรายการ ดังนั้นในทางคลินิกการใช้ prebiotics ควรเริ่มจากระดับต่ำ เลือกผลิตภัณฑ์ที่มีข้อมูลสนับสนุน และติดตาม f***l score, gas, vomiting หรือ diarrhea โดยเฉพาะในแมวที่มี chronic enteropathy หรือได้รับอาหารโปรตีนสูง (Barry et al., 2010)
อีกกลุ่มหนึ่งคือ probiotics และ synbiotics โดย probiotics คือจุลินทรีย์มีชีวิต เช่น Enterococcus faecium, Lactobacillus spp., Bifidobacterium spp. และ Saccharomyces boulardii ส่วน synbiotics คือการใช้ probiotics ร่วมกับ prebiotics สารกลุ่มนี้มีบทบาทในการแข่งขันกับจุลินทรีย์ก่อโรค เสริมความแข็งแรงของ intestinal barrier ปรับสมดุลภูมิคุ้มกัน และสนับสนุนการสร้าง metabolite ที่เป็นประโยชน์ รวมถึง SCFAs ผ่าน microbial cross-feeding แม้หลักฐานด้านการลดความเครียดโดยตรงในแมวยังมีจำกัด แต่ข้อมูลปัจจุบันสนับสนุนประโยชน์ต่อสุขภาพทางเดินอาหาร gut microbiota และ immune function ในแมว (Zha et al., 2024; Sivamaruthi et al. 2025)
สำหรับ postbiotics หมายถึงสารชีวภาพที่ได้จากจุลินทรีย์หรือจุลินทรีย์ที่ถูกทำให้ไม่มีชีวิต เช่น SCFAs, bacteriocins, exopolysaccharides, peptidoglycans และ tryptophan metabolites สารกลุ่มนี้ได้รับความสนใจเพิ่มขึ้นเพราะมีความคงตัวสูงกว่า probiotics และไม่ขึ้นกับการรอดชีวิตของจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์หรือทางเดินอาหาร ข้อมูลในแมวเริ่มสนับสนุนว่า postbiotics อาจช่วยเสริม gut barrier และ immune balance ได้ เช่น Wang et al. (2025) รายงานว่า postbiotic จาก heat-inactivated Bifidobacterium animalis subsp. lactis ช่วยลด markers ที่เกี่ยวข้องกับ gut permeability เช่น diamine oxidase (DAO) และ LPS เพิ่ม immunoglobulin G (IgG), interleukin-10 (IL-10) และ interleukin-4 (IL-4) รวมถึงเพิ่ม f***l acetate, propionate และ butyrate ในแมวสุขภาพดี นอกจากนี้ มีรายงานการใช้ yogurt enriched with postbiotics โดยเฉพาะ yogurt ที่เสริม 2% inactivated Pediococcus lactis ขนาด 50 g/cat/day เป็นเวลา 21 วัน ในแมวโตเต็มวัย พบว่าสัมพันธ์กับการเพิ่ม secretory immunoglobulin A (IgA), เพิ่ม Bifidobacterium spp., เพิ่ม microbial stability และลด inflammatory markers เช่น tumor necrosis factor α (TNF-α) และ interleukin-6 (IL-6) (Sun et al., 2025; Sivamaruthi et al., 2025)
โดยสรุป fermentable fibers, prebiotics, probiotics, synbiotics และ postbiotics เป็นกลุ่มสารอาหารและไบโอติกที่มีเป้าหมายหลักในการปรับสมดุล gut microbiota สนับสนุนการสร้าง SCFAs เสริม intestinal barrier และลด inflammatory signaling กลไกเหล่านี้อาจช่วยสนับสนุน stress resilience ผ่าน microbiota–gut–brain axis ได้ แต่ในปัจจุบันยังไม่มีการศึกษาถึงผลของสารต่าง ๆ เพื่อลดความเครียดในแมวโดยตรง การนำไปใช้ทางคลินิกจึงจะเน้นไปที่การช่วยเสริมสุขภาพลำไส้ ภูมิคุ้มกัน และการฟื้นตัวของ microbiota โดยติดตามการตอบสนองของสัตว์เป็นรายตัว
นี่เป็นเพียงส่วนหนึ่งของบทความเท่านั้น อ่านบทความฉบับเต็มพร้อมหัวข้อเรื่อง สารที่มีเป้าหมายหลักต่อพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับความเครียด ต่อได้ที่ : https://readvpn.com/article/detail/2621
บทความโดย : สพ.ญ. ดร.ธันยพร พึงวิวัฒน์นิกุล - ผู้ช่วยกรรมการผู้จัดการ ด้านวิจัยและพัฒนาอาหารสุนัข และอาหารประกอบการรักษาโรค บริษัทเพอร์เฟค คอมพาเนียน กรุ๊ป จำกัด
Disclaimer: เนื้อหานี้เป็นเพียงการนำเสนอข้อมูลวิชาการจากต่างประเทศเพื่ออัปเดตความรู้เท่านั้น ยาบางชนิดอาจยังไม่ขึ้นทะเบียนในไทย VPN Magazine มิได้มีเจตนาโฆษณาหรือส่งเสริมการใช้ยาผิดกฎหมาย สัตวแพทย์ควรใช้วิจารณญาณในการรักษาตามหลักวิชาการอย่างรอบคอบ
สำหรับคุณหมอสัตวแพทย์ที่ยังไม่ได้เป็นสมาชิก
ตอนนี้ทาง VPN มีโปรโมชั่นน่าสนใจอยู่นะ
💙 อ่านออนไลน์ จ่ายถูกกว่า -
สำหรับสัตวแพทย์ท่านที่สมัครสมาชิกแบบอ่านออนไลน์ (ไม่รับหนังสือ) จ่ายเพียง 1,500 บาท/ปี เท่านั้น และยังสามารถทำ CE online ในเว็ปไซต์ได้ตามปกติ
💙 อ่านจากเล่ม เน้นสะสม -
สำหรับท่านที่สมัคร/ต่ออายุสมาชิกแบบรับหนังสือ (สามารถใช้งานเว็ปไซต์และทำ CE online ได้ด้วย)
📍 ได้ทำ CE online มากกว่า 40 คะแนน/ปี
📍 ดาวโหลด E-book ไปอ่านได้
📍 ใช้งานเว็ปไซต์ได้เต็มรูปแบบ
📍 E-learning online course
ดูรายละเอียดแพคเกจ
และสมัครออนไลน์ด้วยตัวเองได้ที่ https://www.readvpn.com/register
หรือสอบถามเพิ่มเติม
add Line :
